Moj Vrbas
Danas je gotovo nemoguće zamisliti da se na prostoru Vrbasa nekada nisu nalazili samo različiti delovi istog grada, već dva zasebna naselja sa sopstvenim opštinama. Stari i Novi Vrbas bili su toliko blizu da bi putnik teško mogao da primeti kada je izašao iz jednog i ušao u drugi, ali su njihovi stanovnici decenijama živeli pod različitim lokalnim upravama.
Razdvajala ih je tek jedna ulica, današnja Bačka ulica, kao i Kanal kralja Petra, današnji Veliki bački kanal. Sa jedne strane nalazio se Stari Vrbas, a sa druge Novi Vrbas. Dva mesta bila su fizički oslonjena jedno na drugo, ali administrativno, društveno i dobrim delom nacionalno odvojena.
Kako je nastao Novi Vrbas
Stari Vrbas razvio se na temeljima mnogo starijeg naselja, čija prošlost seže duboko u srednji vek. Velika promena dogodila se krajem 18. veka, kada su se u Bačku doseljavali nemački kolonisti. Posle 1784. godine, u neposrednoj blizini postojećeg naselja formirano je novo, pretežno nemačko protestantsko naselje, koje je dobilo naziv Novi Vrbas, odnosno Neu-Werbaß. Dotadašnji Vrbas je vremenom počeo da se naziva Starim Vrbasom kako bi se dva mesta razlikovala. Tako su nastale dve susedne sredine različitog istorijskog razvoja. Stari Vrbas bio je u osnovi srpsko naselje, iako je vremenom postao nacionalno raznovrsniji, dok je u Novom Vrbasu dugo preovlađivalo nemačko stanovništvo.
Razlike se nisu završavale na jeziku i poreklu stanovnika. Svako mesto imalo je sopstvenu opštinsku upravu i razvijalo svoj društveni, verski, školski i privredni život. U dokumentima, oglasima, poštanskim pošiljkama i novinama tog vremena jasno su se pojavljivali nazivi Stari Vrbas i Novi Vrbas, jer je bila reč o dva sasvim odvojena mesta.
Granica koju stranac ne bi primetio
Najzanimljivije je to što između dva Vrbasa nije postojala velika udaljenost niti širok nenaseljeni prostor. Naprotiv, naselja su se praktično dodirivala.
Novinar i publicista Toša Iskruljev je 1938. godine zapisao da su obe opštine bile toliko spojene da stranac ne bi umeo da odredi gde jedna prestaje, a druga počinje. Ipak, ono što prolaznik nije mogao da vidi, stanovnici su veoma dobro znali: kojoj opštini pripadaju, gde plaćaju dažbine i koja lokalna vlast odlučuje o njihovim poslovima.
Današnja Bačka ulica i kanal predstavljali su više od geografskog razgraničenja. Bili su vidljivi trag jedne neobične situacije – da dva naselja, koja su već izgledala kao jedna celina, nastavljaju da žive odvojeno.
Propali pokušaj ujedinjenja
Pitanje spajanja pokrenuto je 1930. godine. Ideja je bila da se Stari i Novi Vrbas objedine u jednu opštinu, što je sa praktične strane delovalo sasvim logično.
Ipak, predlog nije dobio potrebnu podršku. Opštinsko predstavništvo Novog Vrbasa je na sednici održanoj 6. maja 1930. odlučilo da želi da sačuva samostalnost i da ne pristaje na spajanje sa Starim Vrbasom. Planirano je i obraćanje banu Dunavske banovine Radoslavu Dunjiću, kojem je trebalo izneti razloge za takav stav.
Prema zapisu Toše Iskruljeva, u Starom Vrbasu došlo je do unutrašnjih nesuglasica, dok je opštinsko veće Novog Vrbasa odbacilo predlog. Prvi ozbiljan pokušaj ujedinjenja tako je propao, pa su dva gotovo spojena mesta nastavila da postoje jedno pored drugog kao zasebne opštine.
Jedan Vrbas tek posle rata
Ono što nije uspelo 1930. sprovedeno je nakon Drugog svetskog rata, u okolnostima potpuno promenjene države, vlasti i strukture stanovništva.
Izvršni odbor Okružnog narodnog odbora u Somboru doneo je 18. juna 1946. godine odluku o spajanju mesnih narodnih odbora Starog i Novog Vrbasa. Novonastala administrativna celina dobila je jednostavno ime Vrbas. Odluka je objavljena u Službenom listu Autonomne Pokrajine Vojvodine, a dotadašnja dva mesna narodna odbora trebalo je da izaberu zajednički izvršni odbor. Time je, posle više od veka paralelnog postojanja, administrativno nestala granica između Starog i Novog Vrbasa.
Promene su nastavljene i narednih godina. Jedinstveni Mesni narodni odbor Vrbas je u novembru 1949. proglašen Gradskim narodnim odborom, čime je započelo novo poglavlje razvoja zajedničkog grada.
Stara podela ipak nije potpuno nestala
Iako su zvanično ujedinjeni 1946. godine, nazivi Stari Vrbas i Novi Vrbas nisu iščezli iz svakodnevnog govora. Stariji stanovnici još dugo su ih koristili, a izraz „Stari Vrbas“ opstao je i do danas kao naziv dela grada i deo lokalnog identiteta.
Priča o dva Vrbasa zato nije samo administrativna zanimljivost. Ona objašnjava zašto pojedini delovi grada imaju drugačiji izgled, raspored ulica, bogomolje i tragove različitih kulturnih uticaja. Vrbas nije nastao jednostavnim širenjem jednog naselja. Današnji grad izrastao je spajanjem dve zajednice koje su dugo stajale jedna uz drugu, dovoljno blizu da ih stranac ne razlikuje, ali dovoljno odvojene da im je bila potrebna državna odluka kako bi konačno postale jedno.
Izvor: Moj Vrbas / Foto: Fejsbuk/Zgrada opštine Novi Vrbas
