Moj Vrbas
Na prvi pogled, knez Lazar i srednjovekovni Vrbas nemaju mnogo zajedničkog. Jedan pripada burnom vremenu raspada nekadašnjeg Srpskog carstva i Kosovske bitke, dok se drugi nalazio daleko na severu, u tadašnjoj Ugarskoj. Ipak, ove dve priče spojio je brak između Lazareve ćerke Teodore i moćnog velikaša Nikole II Gorjanskog, kojem je krajem 14. veka darovan i tadašnji Vrbas.
Kraljičin poklon koji je Vrbas uveo u istoriju
Priča počinje 27. septembra 1387. godine. Tog datuma u jednom ugarskom dokumentu prvi put se pojavljuje ime srednjovekovnog naselja koje se nalazilo na području današnjeg Vrbasa. Zabeleženo je kao Orbaspalotaja. Ugarska kraljica Marija darovala je ovaj posed Nikoli II Gorjanskom, zajedno sa drugim imanjima, kao nagradu za njegovu odanost i zasluge. Zahvaljujući toj darovnici danas imamo najstariji poznati pisani pomen srednjovekovnog Vrbasa. Naselje se nije nalazilo u današnjem centru grada, već se njegovi ostaci vezuju za arheološki lokalitet Šuvakov salaš-Klisa. Na tom prostoru otkriveni su tragovi srednjovekovnog naselja, nekropole i crkve. Na karti vrbaskog atara iz 1763. godine, na mestu današnjeg Šuvakovog salaša, zabeležen je i latinski naziv „Locus Templi antiqui“ – mesto starog hrama. U vreme izrade karte od nekadašnjeg naselja više nije bilo vidljivih tragova, ali su ostaci crkve još postojali.
Vrbas je, dakle, imao svoju istoriju mnogo pre dolaska kolonista i nastanka grada kakav danas poznajemo. Bio je deo mreže srednjovekovnih poseda, trgovačkih puteva i političkih odnosa Ugarskog kraljevstva.
Ko je bio Nikola Gorjanski?
Nikola II Gorjanski nije bio samo bogati zemljoposednik. Pripadao je porodici Garai, odnosno Gorjanski, jednoj od najmoćnijih velikaških kuća u tadašnjoj Ugarskoj i Slavoniji. Njegov otac, Nikola I Gorjanski, bio je ugarski palatin i jedan od najodanijih ljudi kraljevskog dvora. Poginuo je 1386. godine u bici kod Gorjana, braneći kraljicu Mariju i njenu majku Jelisavetu tokom pobune dela plemstva. Posle očeve smrti, mlađi Nikola nastavio je da podržava kraljicu Mariju i njenog supruga Žigmunda Luksemburškog. U godinama političkih sukoba borio se na njihovoj strani, zbog čega je nagrađen brojnim posedima. Među njima se našao i srednjovekovni Vrbas.
Nikola je tokom života obavljao neke od najviših državnih funkcija. Bio je mačvanski, hrvatsko-dalmatinski i slavonski ban, a početkom 15. veka postao je ugarski palatin – jedan od najmoćnijih ljudi u kraljevstvu, odmah posle vladara. Tu dužnost obavljao je gotovo do smrti 1433. godine.
Teodora – Lazareva ćerka o kojoj se najmanje zna
Knez Lazar i kneginja Milica imali su pet ćerki: Maru, Draganu, Jelenu, Teodoru i Oliveru. Njihovi brakovi nisu bili samo porodična stvar. Njima su stvarani politički savezi, smirivana neprijateljstva i povezivane uticajne vladarske kuće.
Mara se udala za Vuka Brankovića, Jelena za gospodara Zete Đurđa II Stracimirovića Balšića, Dragana u bugarsku vladarsku porodicu Šišman, a Olivera je posle Kosovskog boja postala supruga osmanskog sultana Bajazita I. Teodora je postala prva supruga Nikole II Gorjanskog. Prema istraživanjima istoričarke Jovanke Kalić, njihov brak sklopljen je između 1387. i 1389. godine – približno u vreme kada je Gorjanski dobio Vrbas.
O Teodorinom životu sačuvano je mnogo manje podataka nego o njenom suprugu. Poslednji put neposredno se pominje u jednom svetogorskom dokumentu iz 1395. ili 1396. godine. Preminula je pre 1405, kada se Nikola oženio Anom Celjskom.
Iz braka Teodore i Nikole rođen je Nikola III Gorjanski, koji se u sačuvanim dokumentima pojavljuje početkom 15. veka.
Da li je Lazareva ćerka ikada bila u Vrbasu?
To je pitanje na koje istorijski izvori za sada ne daju odgovor. Pouzdano znamo da je Nikola Gorjanski posedovao srednjovekovni Vrbas i da je Teodora bila njegova supruga. Međutim, ne postoji dokument koji bi potvrdio da je ona ovde živela, boravila ili makar jednom posetila ovo imanje. Zato Teodoru ne bi trebalo nazivati „gospodaricom Vrbasa“ u današnjem smislu. Ipak, kao supruga vlasnika poseda, bila je deo vlastelinske porodice sa kojom je najstariji poznati Vrbas neposredno povezan.
Vrbas između Lazarevića i ugarskog dvora
Brak Teodore i Nikole imao je širi politički značaj. Njime je porodica kneza Lazara uspostavila vezu sa jednom od najuticajnijih velikaških kuća Ugarskog kraljevstva. Prema istorijskim izvorima, Nikola Gorjanski je još pre Kosovske bitke posredovao između svog tasta i ugarskog dvora. Uspeo je da utiče na kneza Lazara da prekine podršku protivnicima kralja Žigmunda, čime je doprineo smirivanju njihovih odnosa.
Kao suprug njegove sestre, Gorjanski je i kasnije ostao porodično i politički povezan sa Stefanom Lazarevićem. Ta veza bila je značajna početkom 15. veka, kada je despot Stefan razvijao bliske odnose sa Ugarskom.
Tako se u priči o srednjovekovnom Vrbasu susreću ugarska kraljica Marija, knez Lazar, kneginja Milica, despot Stefan i jedan od najmoćnijih velikaša tog vremena.
Teodora možda nikada nije kročila na tlo Vrbasa, ali njen brak predstavlja neposrednu vezu između našeg grada i jedne od najpoznatijih porodica srpskog srednjeg veka.
Izvor: Moj Vrbas / Foto: Open AI, AI generisana ilustracija
