Moj Vrbas
Jožefa Kiša najčešće pamtimo kao tvorca Francovog, odnosno Velikog bačkog kanala. Međutim, ovaj neumorni graditelj bio je mnogo više od hidrotehničara. Radio je kao geometar i arhitekta, a iz njegove somborske kancelarije izlazili su planovi crkava, škola, vodenica, prevodnica, gostionica i drugih građevina širom Bačke. Njegov životni put i poslednje počivalište neraskidivo su povezani i sa Vrbasom.
Kiš je rođen 19. marta 1748. godine u Budimu, a od šeste godine živeo je u Apatinu. Njegov otac Janoš, plemić i potpukovnik zadužen za nadzor državnih žitnih rezervi, smrtno je ranjen u Sedmogodišnjem ratu. Nakon njegove smrti, školovanje dece finansirao je bečki dvor.
Jožef i njegov brat Gabor završili su Vojnotehničku akademiju. Kiš je već kao devetnaestogodišnjak radio na regulaciji Dunava kod Požuna, a potom je poslat na hidrotehničko usavršavanje u Holandiju i Englesku. Kao državni inženjer stigao je u Bačku 1779. godine.
O njegovoj svestranosti svedoče sačuvane mape Dunava kod Apatina i ušća Drave kod Bezdana. Na jednoj od njih nacrtao je i dva čoveka u tadašnjoj nošnji kako stoje ispod vrbe, što je bilo veoma neobično za karte toga vremena. Zbog svojih kartografskih radova Kiš je ostao zapamćen kao prvi geometar u Bačkoj, ali i kao vrhunski hidrotehničar.
Iako je prokopavanje kanala smatrao svojim najvećim poduhvatom, Kiš se ozbiljno bavio i arhitekturom. U jednom crkvenom zapisniku iz 1791. godine naveden je kao inženjer, geometar, hidrotehničar i arhitekta. Bio je imenovan za glavnog inspektora, odnosno starešinu Bačko-sremske evangelističke biskupije, pa je imao značajnu ulogu i u verskom životu Bačke.
Njegova kancelarija izrađivala je planove crkava, dok je Kiš pojedine projekte potpisivao i odobravao. Takav slučaj bila je grkokatolička crkva u Kucuri, čiju je gradnju odobrio 1791. godine. Prvobitna crkva izgorela je u događajima 1848/49. godine, a na njenom mestu kasnije je podignuta nova i veća. U Državnom arhivu Mađarske sačuvan je i Kišov plan katoličke crkve u Srbobranu.
Kiš je projektovao prevodnicu u Bačkom Monoštoru. Prema njegovim preciznim uputstvima, njena konstrukcija oslanjala se na hrastovinu, zidovi su građeni od dobro pečene cigle, a brodske kapije od okovanog drveta. Dokumenti govore da je projektovao i više vodenica na Mostongi, kao i u Doroslovu, Karavukovu i Sivcu.
Među njegovim radovima nalazio se i plan gostionice u Temerinu. Bila je to prizemna zgrada sa tri sobe, kuhinjom, trpezarijom, ostavom, podrumom i prostorijama za poslugu. Sačuvani su i njegovi planovi suvača, odnosno mlinova koje su pokretale zaprežne životinje. Jedna takva suvača bila je predviđena u sklopu pivare i pekare u Kanjiži i služila je za mlevenje slada.
Kiš je učestvovao i u projektovanju stare Gradske kuće u Subotici. Gradnju je lično nadgledao i zbog toga je 1786. godine boravio u Subotici. Ta građevina imala je 12 pravougaonih prozora na uličnoj strani, ali je početkom 20. veka srušena, a na njenom mestu podignuta je današnja Gradska kuća.
Njegova kancelarija izrađivala je i planove škola i parohijskih domova. Sačuvan je Kišov plan škole u Kiškeru, današnjem Bačkom Dobrom Polju, a prema istraživanju arhitekte Zoltana Valkalija, po njegovim tipskim projektima građene su i škole u Senti, Kanjiži, Martonošu i Starom Bečeju. Te zgrade bile su namenjene školi, ali i stanovanju direktora ili učitelja.
Sačuvani tragovi posebno povezuju Kiša sa Novim Vrbasom. U svom vinogradu, oko 300 metara od prevodnice, projektovao je sopstvenu kosturnicu sa velikom mermernom grobnicom i visokim obeliskom. Sa tog mesta pružao se pogled prema Kuli i Srbobranu. Na grobnici je ostavio latinski natpis u kojem je svoj život sažeo vezom između kanala i mermera, približno poručujući da o njegovom delu svedoči kanal, dok mermer svedoči o njegovom počivalištu.
Jožef Kiš sahranjen je 15. marta 1813. godine. Opelo su održali evangelistički sveštenik Andrej Skolika iz Vrbasa i Jožef Nađ iz Kucure. Deo Kišove stručne zaostavštine kasnije je predat Vojvođanskom muzeju, dok se delu njegovih planova vremenom izgubio trag.
Tako Jožef Kiš nije ostao upamćen samo kao čovek koji je kanalom promenio privredu i izgled Bačke. Bio je kartograf, geometar, hidrotehničar i arhitekta čiji su planovi oblikovali crkve, škole, vodenice, prevodnice i druge građevine. A upravo je kraj svog velikog životnog puta obeležio u Novom Vrbasu, gde je želeo da počiva nedaleko od kanala koji je smatrao svojim najvećim delom.
Izvor: Moj Vrbas / Foto: Ravnoplov
