Moj Vrbas
Jedna bela roda, koju je Jakab Šenk prstenovao kao mladunče na području današnje Rumunije, kasnije je odstreljena u Južnoj Africi. Zahvaljujući oznaci na njenoj nozi, istraživači su povezali dva udaljena mesta i dobili dragocen podatak o putovanju ove ptice. Slučaj je opisan u časopisu „Aquila“, u izveštaju za 1909. godinu. Čovek koji joj je stavio prsten bio je rodom iz Starog Vrbasa.
Jakab Šenk rođen je 2. juna 1876. godine, a njegovo zanimanje za ptice počelo je mnogo pre naučne karijere. Kao dečak voleo je da odlazi u tršćake u okolini rodnog mesta i posmatra ptice. Kasnije, tokom studija u Klužu, počeo je ozbiljnije da se bavi ornitologijom. Studije koje su ga vodile ka zvanju nastavnika matematike nije završio, posvetivši se istraživanju ptičjeg sveta.
Od 1896. slao je svoja zapažanja Mađarskom ornitološkom centru, koji je osnovao prirodnjak Oto Herman. Dve godine kasnije postao je njegov asistent. Početni posao podrazumevao je sređivanje podataka pristiglih od posmatrača, ali je vremenom preuzimao sve veću odgovornost. Postao je urednik stručnog časopisa „Aquila“, a 1927. i direktor ustanove koja je u međuvremenu dobila naziv Mađarski ornitološki institut.
Prelomna godina bila je 1908, kada je pod njegovim vođstvom u Mađarskoj počelo organizovano naučno prstenovanje ptica. Postupak je omogućavao da se ptica obeležena na jednom mestu prepozna prilikom kasnijeg pronalaska. Tako su istraživači postepeno prikupljali podatke o pravcima seobe i udaljenostima koje ptice prelaze. Među prvim obeleženim vrstama bile su bele rode, čaplje, galebovi i seoske laste. Roda koju je Šenk prstenovao u tadašnjoj oblasti Haromsek, na području današnje Rumunije, a koja je pronađena u Južnoj Africi, pokazala je koliko daleko takav istraživački trag može da odvede.
Šenk nije samo organizovao istraživanja. Lično je prstenovao više od 17.000 ptica. Prikupljene rezultate pretvarao je i u znanje dostupno đacima: 1928. izradio je kartu migracionih puteva ptica, koja je korišćena u školama.
Posebno se zalagao za očuvanje velikih belih čaplji na području Malog Balatona. Upozoravao je na opadanje njihove brojnosti i pridobijao podršku iz inostranstva. Novac prikupljen zahvaljujući domaćim i stranim donacijama omogućio je angažovanje čuvara radi zaštite čaplji i njihovih gnezdilišta.
Završetak njegovog života obeležio je rat. U decembru 1944, tokom opsade Budimpešte, uništeni su arhiva i zbirke Ornitološkog instituta, uključujući evidenciju o prstenovanim pticama. Deo podataka mogao je kasnije da bude obnovljen zahvaljujući ranije objavljenim izveštajima. Šenk, koji je već imao srčane tegobe, otišao je kod sina u Kiseg, nadajući se mirnijem boravku. Međutim, rat je stigao i do tog grada. Tokom bombardovanja, 22. februara 1945. godine, preminuo je od srčanog udara.
Godine 2026. navršilo se 150 godina od njegovog rođenja. Naučna karijera odvela ga je daleko od rodnog mesta, ali se u njegovoj biografiji kao početak interesovanja za ptice i dalje izdvajaju tršćaci kraj Starog Vrbasa.
Izvor: Moj Vrbas / Foto: Wikimedia Commons
